آرا شاهنظریان
مدیر مسئول روزنامه آ لیک
درخیابان سی تیر تهران که نام قبلیاش قوام السلطنه بوده است، تابلویی برسریک کوچه قدیمی نصب شده است که روی آن نوشته بن بست آلیک (که عکس این تابلو رابرایتان تهیه کردهام)، همان کوچهایست که سالهای زیاد دومین روزنامه بعداز اطلاعات یعنی روزنامه آلیک درآن تهیه ومنتشر میشد و به این دلیل شهرداری نام آلیک را بر آن گذاشته است. روزنامه اطلاعات کار خودش را در سال ۱۳۰۵ شروع کرد و روزنامه آلیک ازسال ۱۳۱۰نخستین شماره اش را برای هموطنان ارمنی تبار و مسیحیان ایران منتشرکرد و از آن زمان تاکنون به فعالیت خود ادامه می دهد.
همانطور که میدانیم ارامنه تهران در بسیاری از موارد ازجمله سینما و تئاتر در ایران پیشگام بودهاند و درعرصه مطبوعات هم روزنامه «آلیک» بهعنوان یکی از قدیمیترین روزنامههای زنده ایران شناخته میشود و این گونهنام خود را در تاریخ مطبوعات ایران ثبت کردهاند. روزنامه آلیک در سال ۱۳۱۰ در خیابان لالهزار شروع بهکار کرد و بعدها به مکانهای دیگری منتقل شد اما جابهجاییهای مکرر، این روزنامه را از فهرست جراید مهم و تأثیرگذاری که در پایتخت چاپ شده خارج نکرد.
«آرا آوانسیان»، عضو هیات تحریریه روزنامه آ لیک، درباره ماجرای تأسیس این روزنامه گفته است : « آ لیک در سال ۱۹۳۱ میلادی منتشر شد. قبل ازآن چند هفتهنامه و ماهنامه برای ارامنه منتشر میشد. این روزنامه وارث نشریاتی بود که برای جامعه ارامنه منتشر میشد و ابتدا بهصورت هفتهنامه و بعدها بهصورت دو روزنامه و درنهایت به شکل روزنامه به چاپ رسید. هدف آلیک اطلاعرسانی به جامعه ارامنه درخصوص مسائل سیاسی و داخلی ایران بود و در همه این سالها به آن پایبند مانده است.»
آن طورکه خبرگزاری مهر درباره این این روزنامه نوشته: آ لیک در سالهای ابتدایی فعالیتش همواره با مشکلات مالی دستوپنجه نرم میکرد اما از سال ۱۹۵۰ و با حمایتهای جامعه ارامنه تهران جان تازهای گرفت. این روزنامه در مقاطع مختلف با اکثریت مردم همراه بود و در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی هم به اعتصاب ۶۶ روزه مطبوعات پیوست.
«آرا شاهنظریان»، مدیر مسئول روزنامه آ لیک دربارة جنبههای مختلف حیات این روزنامه، از تاریخ تا میراث معنوی و ملموسی که از آن برجای مانده در گفتگویی با روزنامه ایران به مناسبت ۸۸ سالگی فعالیت آ لیک در زمستان ۱۳۹۷ یاد آورشده است که بنیانگذاران روزنامه آ لیک مرامشان بیشتر معطوف به حزب «داشناکسوتیون» بود. این حزب قدمتی نزدیک بیشاز۱۳۰ سال دارد و در تمامی کشورهایی که ارامنه زندگی میکردند یا در عموم جریانهای سیاسی ارمنی، مرام حزب داشناکسوتیون بهعنوان فکر غالب شکل گرفته بود و هنوز هم وجود دارد. روزنامه آلیک هم بیشتر نوشتهها و برخوردهای سیاسیاش معطوف به این طرز تفکر بود. چون کسانی که در ابتدا در هیأت تحریریههای نشریات پیش از آلیک بودند و طرز تفکرشان شبیه هم بود، جمع شدند و افتتاحیه روزنامه آلیک به همت این افراد که دارای این طرز تفکر بودند صورت گرفت و بالطبع تحتتأثیر حزب داشناکسوتیون هم بودند. مثلا هوسپ هوانسیان که در ابتدا مدیر هیأت تحریریه آ لیک بود قبلتر در نشریات آراوود تبریز و تهران و آرشالویس فعالیت میکرد.
حتی باشگاه آرارات نیز توسط کسانی تأسیس شده که طرز تفکرشان بیشتر به حزب داشناکسوتیون نزدیک بود و این حزب یک حزب فراگیر در میان دیاسپورای (جوامع پراکنده) ارامنه بود و هنوز هم هست. اما درباره چپگرایی باید توجه داشت که حزب داشناکسوتیون هم حزبی چپ بود، اگرچه متفاوت از آن چپی که در اتحاد جماهیر شوروی وجود داشت.
از این نکته هم نباید غافل شد که بعضی افرادی که حتی ضدکمونیست بودند بعدها در آلیک دست بالا را داشتند. برای مثال دکتر باغدیک میناسیانس که بعدها از سال ۳۹تا ۴۹ سردبیر آ لیک بود، قبلتر در سالهای اشغال ایران به دست متفقین بهعنوان فردی ضدکمونیست در سال ۲۳ دستگیر شده بود و حدوداً ده سال از عمرش را در زندانهای ایروان و مسکو و تبعیدگاههای سیبری گذرانده بود.
از گرایشهای آلیک که فاصله بگیریم، چیزی که عجیب به نظر میرسد عدم استقلال آن در چاپ، حداقل در دهههای اولیه آن بود.
چون مشکلات مالی در آن سالها اجازه این را نمیداد که آلیک چاپخانه مستقل داشته باشد. آلیک بیشتر بعد از سالهای ۱۹۵۰ میلادی به بعد بود که توانست به لحاظ مالی خودش را سر و سامان بدهد و آن سالهای ابتدایی آلیک به لحاظ مالی سالهای خوبی نبود. ما امروز هم همیشه گفته و اعلام کردهایم که اگر حمایت جامعه ارامنه نبود، آلیک، باشگاه آرارات و شورای خلیفهگری ارامنه هیچ کدام نمیتوانستند به فعالیتشان ادامه دهند. وی درباره این که شاید بخشی از اهمیت آ لیک در زمینه خط و زبان ارمنی و به روز و مدرن نگاه داشتن این زبان باشد.
تا چه میزان آ لیک توانسته در این زمینه موفق باشد؟ الفبای ارمنی یک قدمت ۱۷۰۰ ساله دارد و مانند هر زبانی باید با دنیای معاصر تطبیق داده شود. البته ما در ارمنستان هم به مانند زبان فارسی فرهنگستانی داریم و گرچه در هفتاد سالی که اتحاد جماهیر شوروی و آن دیوار آهنینی که وجود داشت ارتباط را سخت میکرد اما در این حدود ۳۰ سال اخیر بعد از فروپاشی شوروی از دستاوردهای فرهنگستان ارمنستان هم استفاده شد و ما امروز هم رابطه تنگاتنگی با فرهنگستان زبان ارمنی در ارمنستان و همچنین کتابخانه ملی آن داریم، به نحوی که همه بایگانی آلیک در آنجا اسکن شده و بهصورت آنلاین قابل استفاده علاقهمندان و محققان است.
دربارة بنبست آلیک
او درباره میراث ملموسی که آلیک امروز برای ما باقی گذاشته است میگوید: شاید مهمترین میراث را ساختمان آن در کوچه معروف آلیک در خیابان نادری بدانیم. البته در ابتدای تأسیس آلیک، دفتر اداره و هیأتتحریریه نشریه در خیابان لالهزار بود، بعد از هفت شماره به خیابان قوامالسلطنه (سیتیر امروز) منتقل شد؛ بعدها مدام دفتر نشریه در حال جابهجایی بود؛ مدتی در خیابان علاءالدوله (فردوسی امروز) بود، مدتی به طبقه فوقانی باشگاه جوانان ارمنی در خیابان قوامالسلطنه، چهارراه وزارت جنگ (تقاطع خیابانهای سرگرد سخایی و ۳۰ تیر کنونی) نقلمکان کرد و بعد از مدتی بار دیگر به ساختمانی در همسایگی سفارت مصر (موزه آبگینه کنونی) برگشت. مدت نسبتاً طولانی هم در بالاخانه چاپخانه مدرن، در خیابان پستخانه (اکباتانشرقی کنونی) بود. این دفاتر روزنامه هیچ کدام امروز وجود ندارد. اما از سال ۱۹۵۰ هیأت تحریریه بخش انتشاراتی و چاپخانه در ساختمان استیجاری واقع در خیابان نادری (انتهای بنبست آلیک کنونی) به هم پیوستند. چند سال بعد یعنی در بیست و پنجمین سال تأسیس آلیک، در۱۹۵۶ این ساختمان استیجاری خریداری شد. اما این ساختمانی که امروز وجود دارد سال ۱۹۶۶ و ۱۹۶۷ عملیات اولیه ساختش شروع شد؛ این اولین ساختمان آ لیک بود که تا حدودی مدرن و خوب بود و بعد هم برای اینکه آپارتمان جدید
آ لیک ساخته شود فروخته شد. این آپارتمان جدید هم در خیابان سهروردی و با معماری موج گونهاش (که یادآور نام آلیک به معنای موج است)، با مهندسی آ لبرت عجمیان و مرحوم گراسکیان ساخته شد.
ساختمان قدیمی آ لیک خریداری نشد و لوازم و اثاثیه قدیمی آ لیک در قالب یک موزه نگهداری نشد و آرا شاهنظریان در این باره توضیح داده است: در حال حاضر متأسفانه بهدلیل محدودیت مالی امکان خرید این ساختمان نیست. البته ما موزه آرداک مانوکیان در خیابان سی تیر و در کلیسای حضرت مریم را داریم که قسمتی از آن موزه به آلیک اختصاص داده شده است. مهمترین آثار ملموس ما یک نسخه کامل از ۸۸ سال روزنامه است که در بایگانی همین ساختمان خیابان سهروردی وجود دارد و برای ما خیلی ارزشمند است و همانطور که گفتم در کتابخانه ملی ارمنستان اسکن شده و در دسترس است.
شما چه نظری دارید؟